Sankhya Yoga

सञ्जय उवाच

sañjaya uvācha

श्री भगवानुवाच

śhrī bhagavān uvācha

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते

klaibyaṁ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayyupapadyate

अर्जुन उवाच

arjuna uvācha

गुरूनहत्वा हि महानुभावान्

gurūnahatvā hi mahānubhāvān

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो

na chaitadvidmaḥ kataranno garīyo

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

kārpaṇya-doṣhopahata-svabhāvaḥ

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या

na hi prapaśhyāmi mamāpanudyād

सञ्जय उवाच

sañjaya uvācha

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत

tam-uvācha hṛiṣhīkeśhaḥ prahasanniva bhārata

श्री भगवानुवाच

śhrī bhagavān uvācha

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः

na tvevāhaṁ jātu nāsaṁ na tvaṁ neme janādhipāḥ

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा

dehino ’smin yathā dehe kaumāraṁ yauvanaṁ jarā

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः

mātrā-sparśhās tu kaunteya śhītoṣhṇa-sukha-duḥkha-dāḥ

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ

yaṁ hi na vyathayantyete puruṣhaṁ puruṣharṣhabha

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्

avināśhi tu tadviddhi yena sarvam idaṁ tatam

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śharīriṇaḥ

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्

ya enaṁ vetti hantāraṁ yaśh chainaṁ manyate hatam

न जायते म्रियते वा कदाचि

na jāyate mriyate vā kadāchin

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्

vedāvināśhinaṁ nityaṁ ya enam ajam avyayam

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय

vāsānsi jīrṇāni yathā vihāya

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः

nainaṁ chhindanti śhastrāṇi nainaṁ dahati pāvakaḥ

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च

achchhedyo ’yam adāhyo ’yam akledyo ’śhoṣhya eva cha

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते

avyakto ’yam achintyo ’yam avikāryo ’yam uchyate

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्

atha chainaṁ nitya-jātaṁ nityaṁ vā manyase mṛitam

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च

jātasya hi dhruvo mṛityur dhruvaṁ janma mṛitasya cha

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत

avyaktādīni bhūtāni vyakta-madhyāni bhārata

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन

āśhcharya-vat paśhyati kaśhchid enan

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत

dehī nityam avadhyo ’yaṁ dehe sarvasya bhārata

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि

swa-dharmam api chāvekṣhya na vikampitum arhasi

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्

yadṛichchhayā chopapannaṁ swarga-dvāram apāvṛitam

अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि

atha chet tvam imaṁ dharmyaṁ saṅgrāmaṁ na kariṣhyasi

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्

akīrtiṁ chāpi bhūtāni

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः

bhayād raṇād uparataṁ mansyante tvāṁ mahā-rathāḥ

अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः

avāchya-vādānśh cha bahūn vadiṣhyanti tavāhitāḥ

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्

hato vā prāpsyasi swargaṁ jitvā vā bhokṣhyase mahīm

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ

sukha-duḥkhe same kṛitvā lābhālābhau jayājayau

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु

eṣhā te ’bhihitā sānkhye

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते

nehābhikrama-nāśho ’sti pratyavāyo na vidyate

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन

vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः

yāmimāṁ puṣhpitāṁ vāchaṁ pravadanty-avipaśhchitaḥ

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्

kāmātmānaḥ svarga-parā

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्

bhogaiśwvarya-prasaktānāṁ tayāpahṛita-chetasām

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन

trai-guṇya-viṣhayā vedā nistrai-guṇyo bhavārjuna

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके

yāvān artha udapāne sarvataḥ samplutodake

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन

karmaṇy-evādhikāras te mā phaleṣhu kadāchana

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय

yoga-sthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā dhanañjaya

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय

dūreṇa hy-avaraṁ karma buddhi-yogād dhanañjaya

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते

buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛita-duṣhkṛite

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः

karma-jaṁ buddhi-yuktā hi phalaṁ tyaktvā manīṣhiṇaḥ

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति

yadā te moha-kalilaṁ buddhir vyatitariṣhyati

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला

śhruti-vipratipannā te yadā sthāsyati niśhchalā

अर्जुन उवाच

arjuna uvācha

श्री भगवानुवाच

śhrī bhagavān uvācha

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः

duḥkheṣhv-anudvigna-manāḥ sukheṣhu vigata-spṛihaḥ

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्

yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śhubhāśhubham

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः

yadā sanharate chāyaṁ kūrmo ’ṅgānīva sarvaśhaḥ

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः

viṣhayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः

yatato hyapi kaunteya puruṣhasya vipaśhchitaḥ

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः

tāni sarvāṇi sanyamya yukta āsīta mat-paraḥ

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते

dhyāyato viṣhayān puṁsaḥ saṅgas teṣhūpajāyate

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः

krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛiti-vibhramaḥ

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्

rāga-dveṣha-viyuktais tu viṣhayān indriyaiśh charan

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते

prasāde sarva-duḥkhānāṁ hānir asyopajāyate

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना

nāsti buddhir-ayuktasya na chāyuktasya bhāvanā

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते

indriyāṇāṁ hi charatāṁ yan mano ’nuvidhīyate

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः

tasmād yasya mahā-bāho nigṛihītāni sarvaśhaḥ

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी

yā niśhā sarva-bhūtānāṁ tasyāṁ jāgarti sanyamī

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं

āpūryamāṇam achala-pratiṣhṭhaṁ

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः

vihāya kāmān yaḥ sarvān pumānśh charati niḥspṛihaḥ

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति

eṣhā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṁ prāpya vimuhyati