Dhyana Yoga

श्री भगवानुवाच

śhrī bhagavān uvācha

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव

yaṁ sannyāsam iti prāhur yogaṁ taṁ viddhi pāṇḍava

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते

ārurukṣhor muner yogaṁ karma kāraṇam uchyate

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते

yadā hi nendriyārtheṣhu na karmasv-anuṣhajjate

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्

uddhared ātmanātmānaṁ nātmānam avasādayet

बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः

bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः

jitātmanaḥ praśhāntasya paramātmā samāhitaḥ

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः

jñāna-vijñāna-tṛiptātmā kūṭa-stho vijitendriyaḥ

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु

suhṛin-mitrāryudāsīna-madhyastha-dveṣhya-bandhuṣhu

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः

yogī yuñjīta satatam ātmānaṁ rahasi sthitaḥ

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

śhuchau deśhe pratiṣhṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः

tatraikāgraṁ manaḥ kṛitvā yata-chittendriya-kriyaḥ

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

samaṁ kāya-śhiro-grīvaṁ dhārayann achalaṁ sthiraḥ

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः

praśhāntātmā vigata-bhīr brahmachāri-vrate sthitaḥ

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः

yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī niyata-mānasaḥ

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः

nātyaśhnatastu yogo ’sti na chaikāntam anaśhnataḥ

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु

yuktāhāra-vihārasya yukta-cheṣhṭasya karmasu

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते

yadā viniyataṁ chittam ātmanyevāvatiṣhṭhate

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता

yathā dīpo nivāta-stho neṅgate sopamā smṛitā

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया

yatroparamate chittaṁ niruddhaṁ yoga-sevayā

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्

sukham ātyantikaṁ yat tad buddhi-grāhyam atīndriyam

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः

yaṁ labdhvā chāparaṁ lābhaṁ manyate nādhikaṁ tataḥ

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्

taṁ vidyād duḥkha-sanyoga-viyogaṁ yogasaṅjñitam

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः

saṅkalpa-prabhavān kāmāns tyaktvā sarvān aśheṣhataḥ

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया

śhanaiḥ śhanair uparamed buddhyā dhṛiti-gṛihītayā

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्

yato yato niśhcharati manaśh chañchalam asthiram

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्

praśhānta-manasaṁ hyenaṁ yoginaṁ sukham uttamam

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः

yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī vigata-kalmaṣhaḥ

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

sarva-bhūta-stham ātmānaṁ sarva-bhūtāni chātmani

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति

yo māṁ paśhyati sarvatra sarvaṁ cha mayi paśhyati

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः

sarva-bhūta-sthitaṁ yo māṁ bhajatyekatvam āsthitaḥ

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन

ātmaupamyena sarvatra samaṁ paśhyati yo ’rjuna

अर्जुन उवाच

arjuna uvācha

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्

chañchalaṁ hi manaḥ kṛiṣhṇa pramāthi balavad dṛiḍham

श्री भगवानुवाच

śhrī bhagavān uvācha

असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः

asaṅyatātmanā yogo duṣhprāpa iti me matiḥ

अर्जुन उवाच

arjuna uvācha

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति

kachchin nobhaya-vibhraṣhṭaśh chhinnābhram iva naśhyati

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः

etan me sanśhayaṁ kṛiṣhṇa chhettum arhasyaśheṣhataḥ

श्री भगवानुवाच

śhrī bhagavān uvācha

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः

prāpya puṇya-kṛitāṁ lokān uṣhitvā śhāśhvatīḥ samāḥ

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्

atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्

tatra taṁ buddhi-sanyogaṁ labhate paurva-dehikam

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśho ’pi saḥ

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः

prayatnād yatamānas tu yogī sanśhuddha-kilbiṣhaḥ

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः

tapasvibhyo ’dhiko yogī

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना

yoginām api sarveṣhāṁ mad-gatenāntar-ātmanā