Moksha Sanyaas Yoga

अर्जुन उवाच

arjuna uvācha

श्री भगवानुवाच

śhrī-bhagavān uvācha

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः

tyājyaṁ doṣha-vad ity eke karma prāhur manīṣhiṇaḥ

निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तमत्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः18.4

niśhchayaṁ śhṛiṇu me tatra tyāge bharata-sattama

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्18.5

yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyaṁ kāryam eva tat

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि चकर्तव्यानीति मे पार्थ निश्िचतं मतमुत्तमम्18.6

etāny api tu karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā phalāni cha

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यतेमोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः18.7

niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्18.8

duḥkham ity eva yat karma kāya-kleśha-bhayāt tyajet

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुनसङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः18.9

kāryam ity eva yat karma niyataṁ kriyate ‘rjuna

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जतेत्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः18.10

na dveṣhṭy akuśhalaṁ karma kuśhale nānuṣhajjate

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतःयस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते18.11

na hi deha-bhṛitā śhakyaṁ tyaktuṁ karmāṇy aśheṣhataḥ

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्18.12

aniṣhṭam iṣhṭaṁ miśhraṁ cha tri-vidhaṁ karmaṇaḥ phalam

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मेसांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्18.13

pañchaitāni mahā-bāho kāraṇāni nibodha me

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्18.14

adhiṣhṭhānaṁ tathā kartā karaṇaṁ cha pṛithag-vidham

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरःन्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः18.15

śharīra-vāṅ-manobhir yat karma prārabhate naraḥ

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यःपश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः18.16

tatraivaṁ sati kartāram ātmānaṁ kevalaṁ tu yaḥ

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यतेहत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते18.17

yasya nāhankṛito bhāvo buddhir yasya na lipyate

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदनाकरणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः18.18

jñānaṁ jñeyaṁ parijñātā tri-vidhā karma-chodanā

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतःप्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि18.19

jñānaṁ karma cha kartā cha tridhaiva guṇa-bhedataḥ

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षतेअविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्18.20

sarva-bhūteṣhu yenaikaṁ bhāvam avyayam īkṣhate

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्18.21

pṛithaktvena tu yaj jñānaṁ nānā-bhāvān pṛithag-vidhān

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्18.22

yat tu kṛitsna-vad ekasmin kārye saktam ahaitukam

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते18.23

niyataṁ saṅga-rahitam arāga-dveṣhataḥ kṛitam

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनःक्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्18.24

yat tu kāmepsunā karma sāhankāreṇa vā punaḥ

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते18.25

anubandhaṁ kṣhayaṁ hinsām anapekṣhya cha pauruṣham

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितःसिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते18.26

mukta-saṅgo ‘nahaṁ-vādī dhṛity-utsāha-samanvitaḥ

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिःहर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः18.27

rāgī karma-phala-prepsur lubdho hinsātmako ‘śhuchiḥ

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसःविषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते18.28

ayuktaḥ prākṛitaḥ stabdhaḥ śhaṭho naiṣhkṛitiko ‘lasaḥ

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणुप्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय18.29

buddher bhedaṁ dhṛiteśh chaiva guṇatas tri-vidhaṁ śhṛiṇu

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभयेबन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी18.30

pravṛittiṁ cha nivṛittiṁ cha kāryākārye bhayābhaye

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव चअयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी18.31

yayā dharmam adharmaṁ cha kāryaṁ chākāryam eva cha

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृतासर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी18.32

adharmaṁ dharmam iti yā manyate tamasāvṛitā

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाःयोगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी18.33

dhṛityā yayā dhārayate manaḥ-prāṇendriya-kriyāḥ

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुनप्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी18.34

yayā tu dharma-kāmārthān dhṛityā dhārayate ‘rjuna

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव चन विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी18.35

yayā svapnaṁ bhayaṁ śhokaṁ viṣhādaṁ madam eva cha

सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभअभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति18.36

sukhaṁ tv idānīṁ tri-vidhaṁ śhṛiṇu me bharatarṣhabha

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्18.37

yat tad agre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam tat sukhaṁ sāttvikaṁ proktam ātma-buddhi-prasāda-jam

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्18.38

viṣhayendriya-sanyogād yat tad agre ’mṛitopamam

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनःनिद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्18.39

yad agre chānubandhe cha sukhaṁ mohanam ātmanaḥ

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनःसत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्ित्रभिर्गुणैः18.40

na tad asti pṛithivyāṁ vā divi deveṣhu vā punaḥ

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतपकर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः18.41

brāhmaṇa-kṣhatriya-viśhāṁ śhūdrāṇāṁ cha parantapa

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव चज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्18.42

śhamo damas tapaḥ śhauchaṁ kṣhāntir ārjavam eva cha

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्18.43

śhauryaṁ tejo dhṛitir dākṣhyaṁ yuddhe chāpy apalāyanam

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्18.44

kṛiṣhi-gau-rakṣhya-vāṇijyaṁ vaiśhya-karma svabhāva-jam

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरःस्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु18.45

sve sve karmaṇy abhirataḥ sansiddhiṁ labhate naraḥ

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः18.46

yataḥ pravṛittir bhūtānāṁ yena sarvam idaṁ tatam

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्18.47

śhreyān swa-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt sv-anuṣhṭhitāt

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः18.48

saha-jaṁ karma kaunteya sa-doṣham api na tyajet

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहःनैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति18.49

asakta-buddhiḥ sarvatra jitātmā vigata-spṛihaḥ

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मेसमासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा18.50

siddhiṁ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य चशब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च18.51

buddhyā viśhuddhayā yukto dhṛityātmānaṁ niyamya cha

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसःध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः18.52

vivikta-sevī laghv-āśhī yata-vāk-kāya-mānasaḥ

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते18.53

ahankāraṁ balaṁ darpaṁ kāmaṁ krodhaṁ parigraham

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षतिसमः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्18.54

brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śhochati na kāṅkṣhati

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतःततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्18.55

bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaśh chāsmi tattvataḥ

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयःमत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्18.56

sarva-karmāṇy api sadā kurvāṇo mad-vyapāśhrayaḥ

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परःबुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव18.57

chetasā sarva-karmāṇi mayi sannyasya mat-paraḥ

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसिअथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि18.58

mach-chittaḥ sarva-durgāṇi mat-prasādāt tariṣhyasi

यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसेमिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति18.59

yad ahankāram āśhritya na yotsya iti manyase

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणाकर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्18.60

swbhāva-jena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठतिभ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया18.61

īśhvaraḥ sarva-bhūtānāṁ hṛid-deśhe ‘rjuna tiṣhṭhati

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारततत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्18.62

tam eva śharaṇaṁ gachchha sarva-bhāvena bhārata

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मयाविमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु18.63

iti te jñānam ākhyātaṁ guhyād guhyataraṁ mayā

सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचःइष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्18.64

sarva-guhyatamaṁ bhūyaḥ śhṛiṇu me paramaṁ vachaḥ

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरुमामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे18.65

man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṁ namaskuru

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजअहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः18.66

sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śharaṇaṁ vraja

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचनन चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति18.67

idaṁ te nātapaskyāya nābhaktāya kadāchana

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यतिभक्ितं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः18.68

ya idaṁ paramaṁ guhyaṁ mad-bhakteṣhv abhidhāsyati

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमःभविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि18.69

na cha tasmān manuṣhyeṣhu kaśhchin me priya-kṛittamaḥ

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोःज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः18.70

adhyeṣhyate cha ya imaṁ dharmyaṁ saṁvādam āvayoḥ

श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरःसोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्18.71

śhraddhāvān anasūyaśh cha śhṛiṇuyād api yo naraḥ

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसाकच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय18.72

kachchid etach chhrutaṁ pārtha tvayaikāgreṇa chetasā

अर्जुन उवाचनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युतस्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव18.73

arjuna uvācha

सञ्जय उवाचइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनःसंवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्18.74

sañjaya uvācha

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्18.75

vyāsa-prasādāch chhrutavān etad guhyam ahaṁ param

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः18.76

rājan sansmṛitya sansmṛitya saṁvādam imam adbhutam

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः

tach cha sansmṛitya saṁsmṛitya rūpam aty-adbhutaṁ hareḥ

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः

yatra yogeśhvaraḥ kṛiṣhṇo yatra pārtho dhanur-dharaḥ